Μυήθηκα στη κουλτούρα του τσαγιού, πριν από πολλά, πλέον, χρόνια, από έναν ποιητή μοναχό στο Άγιο Όρος. Στη σιωπή του κελιού του, όπου ακουγόταν μόνο το θρόισμα μιας κλαίουσας ιτιάς και που και που κι ένα κελάιδησμα, μου σέρβιρε ένα καπνιστό, πράσινο, γιαπωνέζικο τσάι. Ήταν, κατ’ αρχήν, οι δικές του χειρονομίες, ένας αργόσυρτος ρυθμός, στο σερβίρισμα και στην προσφορά, που αναπαριστούσαν, σε μένα τουλάχιστον, μια γλωσσική παραφορά. Έπειτα αυτή η γεύση του καπνιστού τσαγιού, η θαμπάδα του, μία χωμάτινη αίσθηση, ακόμη ένας δικός μου υπομνηματισμός. Και ύστερα ήρθαν τα χαϊκού, οι παλιές γιαπωνέζικες ξυλογραφίες, οι σκιές του Τανιζάκη, ο Οκάκουρα με τον τεϊσμό του, και πάντα το τσάι.
Η γιαπωνέζικη κουλτούρα είναι το περιβάλλον μιας ακραίας εκλέπτυνσης. Ένας αισθητισμός που είναι πέραν του αισθητικού. Αγγίζει τα όρια μιας θεϊκής μανίας. Η γιαπωνέζικη κατοικία, το υποφωτισμένο περιβάλλον της, η αίθουσα του τσαγιού, που ’ναι και η καρδιά του παραδοσιακού γιαπωνέζικου σπιτιού, οι πορσελάνες και οι λάκες του, η ζωγραφική της Τοκονόμα, οι τελετουργικές του κινήσεις, μαρτυρούν μια μοναδική κοσμοαντίληψη. Μια κουλτούρα που δεν αποκαλύπτει, αλλά ανακαλύπτει. Δεν επενδύει στη διαφάνεια των πραγμάτων, στη θεώρησή τους, αλλά στο συσκοτισμό του περιβάλλοντός τους και στην υπόνοια της παρουσιάς τους. Δεν έχουμε να κάνουμε εδώ με συναισθηματικές εξάρσεις, αλλά με μια νοητική οξυδέρκεια που προσλαμβάνει το άρρητο και αθέατο. Το έργο τέχνης, ως αποτύπωμα μυστικής εμπειρίας, είναι, σ’ αυτό το περιβάλλον, μια ύψιστη δυνατότητα έκστασης και μετοχής. Μια δυνατότητα που διευρύνει τη φύση εκθέτοντάς τη.
Οι μεγάλοι δάσκαλοι του τσαγιού ήταν και οι διαμορφωτές αυτού του πολιτισμού. Έκτισαν ναούς και κάστρα. Διαμόρφωσαν τους περίφημους Ζεν κήπους. Η κεραμική, η υφαντουργεία, η μαγείρικη και οι χειρονομίες του σερβιρίσματος, όλα διαμορφώθηκαν υπό τη δική τους επίδραση. Πνευματικές προσωπικότητες που εξέλιξαν το γιαπωνέζικο πολιτισμό, διανοίγοντας τις αισθητικές του περιόδους. Η παρασκευή του τσαγιού που ήταν πάντα στην Ιαπωνία μια πειθαρχία εξεζητημένων χειρονομιών. Ο Λου Βου, μέγας παρασκευαστής τσαγιού, υποστήριζε, όπως αναφέρει ο Οκάκουρα, ότι το καλύτερο νερό για τσάι είναι «της ορεινής πηγής, κι αμέσως μετά ακολουθούν το ποταμίσιο νερό και το νερό της απλής πηγής». Κι έπειτα ο βαθμός του βρασμού του: «όταν αρχίσουν να κολυμπούν στην επιφάνεια του νερού φυσαλίδες μικρές σαν μάτια ψαριών». Οι κούπες του τσαγιού·μια ολόκληρη ιστορία πάθους. Η μικρή γιαπωνέζικη κούπα, σε αντίθεση με την μεγάλη πορσελάνινη κούπα του δυτικού κόσμου, είναι αυτή η ελάχιστη όσο και έσχατη σταγόνα του τσαγιού που στάζει μέσα της και που καταναλώνεται με μια περιπάθεια μυστική. Οι μελανές κούπες που κάνουν το τσάι να λαμπυρίζει μέσα τους, οι γαλάζιες του Νότου και οι λευκές του Βορρά, η πορσελάνη που αναδεικνύει τη σκιά του νεφρίτη και οι λακαριστές με τις χρυσές διακοσμήσεις που λαμπυρίζουν στο τρεμάμενο φως του κεριού.
Εκεί που εντοπίζεται όμως σε όλο της το μεγαλείο αυτή η άφθαστη αισθητικοποίηση του κόσμου είναι στην αίθουσα της τελετής του τσαγιού. Μια θρησκευτική τελετή που αποκαθαίρει τα υποκείμενά της στη σκηνή της εκ-στατικής τους απόλυσης. Περιγράφει χαρακτηριστικά ο Οκάκουρα: «Η τελετή ήταν ένα αυτοσχέδιο θεατρικό έργο που η πλοκή του υφαινόταν γύρω από το τσάι, τα άνθη και τα ζωγραφικά έργα. Ούτε ένα χρώμα δεν έπρεπε να διαταράσσει τον τόνο της αίθουσας, ούτε ένας ήχος να παραμορφώνει το ρυθμό των πραγμάτων, ούτε μια χειρονομία να παρεισφρέει στην αρμονία, ούτε μια λέξη να διασπά την ενότητα του περίγυρου, όλες οι κινήσεις έπρεπε να εκτελούνται με απλότητα και φυσικότητα. Μια διακριτή φιλοσοφία βρισκόταν πίσω απ’ όλα αυτά. Ο Τεϊσμός δεν ήταν παρά μια μεταμφίεση του Ταοϊσμού».
Η αίθουσα της τελετής του τσαγιού είναι η αρχιτεκτονική της γυμνότητάς της. Μία αφαίρεση των πάντων χάριν της αίσθησης του παντός. Μία ελάχιστη κατασκευή, ένας Ζεν τόπος, που δεν μεταδίδει καμμιά πληροφορία, παρά μόνον αυτή της κενότητάς του. Η αίθουσα του τσαγιού, όπως και κάθε παραδοσιακό γιαπωνέζικο δωμάτιο, δεν εγγράφει παρά το ίχνος του χώρου του, τη σχεδίασή του. Δεν είναι μια στέρεη και αμετάβλητη κατασκευή, αλλά ψάθες και παραβάν που διαγράφουν όρια και επιφάνειες μιας ευμετάβλητης γεωμετρίας. Το σημαίνον εδώ είναι η χειρονομία της πλαισίωσης, και όχι τόσο η πραγμάτωσή της. Μια γραφή που αφήνει τα ίχνη της μόνο. Ίχνη όλα μιας απόσυρσης. Είναι ένας χώρος – σκηνή που μεταδίδει το αμετάδοτο και στην πιο ελάχιστη εκφορά του: σε μια κούπα τσάι. Στο χώρο της τελετής του τσαγιού η εστία του βρασμού, όπως και η σκευοθήκη, είναι στις μυστικές τους κρύπτες. Δεν υπάρχουν καθίσματα, τραπέζια, ή άλλα εξυπηρετικά έπιπλα. Δεν υπάρχει τίποτε για να διαβάσει το μάτι, κανένα περιεχόμενο νοήματος. Η έρημος μόνο του τατάμι. Στην αίθουσα αυτή όλα υπηρετούν το Ιερό. Η ενδυμασία, η στάση του σώματος, οι κινήσεις του, όλα αφιερώνονται στην ασκητική του Ωραίου που ’ναι και το αποτύπωμα του Ιερού. Άνθρωποι και αντικείμενα οφείλουν να γίνουν και να μείνουν έργα τέχνης. Στο σκοτεινό αυτό χώρο, όλα αχνοφαίνονται. Τα σκουρόχρωμα σκεύη, τα θαμπά υφάσματα, ακόμη και τα μαυρισμένα δόντια των γυναικών που σερβίρουν, όλα αναλαμβάνουν τη σκιά τους, ώστε τίποτε να μην εξέχει, τίποτε να μην φωνάζει, τίποτε να μην οράται. Όλα απλώς να είναι. Η κινησιολογία αυτού του χώρου είναι χειρονομίες που τον εγγράφουν στο μυστικό. Μια ποιητική διαδικασία που διεγείρει τα γραφήματα της ζωής, τα ιχνογραφεί, τ’ αποσύρει. Οι υποκλίσεις της τελετής, απ’ τον παρασκευαστή κι απ’ τους τεϊοπότες, δεν μαρτυρούν την γραφικότητα κάποιας ευγένειας, αλλά μάλλον τη καλλιγράφησή της. Αυτό που διαβάζεται είναι η καμπυλότητα μόνο της κίνησης και όχι το νόημά της. Μια τελετουργία κινήσεων που προφυλάσει αυτές από κάθε ηθικό νόημα και τις απελευθερώνει στη σιωπή του, στη σιωπή της γλώσσας. Ό,τι ακριβώς συμβαίνει και με τα χαϊκού, ό,τι αυτά μεταδίδουν: τίποτε. Μόνο το νερό της τσαγιέρας ν’ ακούγεται και η κουτάλα από μπαμπού καθώς την αναδεύει. Αυτά και μόνο!
Το παραπάνω κείμενο αφιερώνεται στον Συμεών.